Renk Teorisi ve Armonisi Nedir?

Renk teorisi, birçok ansiklopediyi doldurmaya yetecek kadar çok sayıda betimleme, nosyon ve tasarım uygulamasını içine alır. Temel olarak; renklerin uyumu ve renklerin nasıl kullanıldığı ile ilgili bir bağlam yaratır. Temel amacı, muhtelif renklerle hazırlanan çalışmanın etkileyiciliğini artırmaktır. Bu sebeple, tasarım ve tasarımcılar için son derece önemli bir rehber niteliği taşımaktadır.

Renk; tasarım ve sanat gibi disiplinlerinin temelini oluşturan etkenlerden biridir. Bu yüzden hedeflenen amaç için titiz bir şekilde belirlenmelidir. Fakat zaman zaman bir tasarım ortaya koymak için hangi renklere karar verileceğini tespit etmek zor olabilir. Bir tabloda, bir resimde ya da bir mekan tasarımında hangi renklere karar vermeli? Renklere karar verirken hangi konular üzerinde durmalı? Bu yazımızda bu konular üzerinde durarak renkler hakkında bilgiler vereceğiz. Ancak ilk olarak renk ve renklerin ne anlam ifade ettiğine kısaca göz atalım.

Renk Nedir?

Renk, ışığın farklı niteliklerinin yansıdığı veya yaydığı şeylerin neden olduğu bir veçhedir. Bir rengin somut bir şekilde gözle görünür olması için en temek gereklilik, ışıktır. Işık olmadan renk olmaz; olsa dahi rengin niteliği ve yoğunluğu hakkında bir fikir belirtemeyiz. Dolayısıyla rengin olması için ışığın bir nesneye yansıması gerekmektedir. Işığın nesneye temas etmesi sonucunda renkler nesneye çarparak çevresindeki diğer nesnelerin üzerini örter. Böylece gözümüz farklı açı ve tonlarda teşekkül eden renkleri net olarak seçer.

Kısaca ifade etmek gerekirse; rengin doğal ya da yapay ışıkların yansıması sonucunda oluşan bir motif olduğunu söyleyebiliriz. Renklerin vuku bulması için de bir ışığa ihtiyaç duyduğumuzu net olarak belirtebiliriz.

Renk Çemberi ve Renk Teorisi Arasındaki İlişki

Başarılı sanatçıların eserlerini incelediğimizde gözümüze yansıyan renklere bakıp da hayran olmamak mümkün değil. Sanatçılar, elbette müthiş bir illüzyon ya da gerçeklik yaratmalarını sağlayabilecek ölçüde rafine yeteneklere sahip kişiler. Ancak sanatçı ve tasarımcılar, bu başarıyı kurarken temel renk bilgilerinden de yararlanıyor. Renk teorisi hakkında bilgi sahibi olan başarılı sanatçılar, bir eser ortaya koyarken teknik bilgilerini de kullanıyor. Böylece işin yaratıcılık kısmında kendilerini daha rahat hissedebilecekleri bir alan yaratmayı başarıyorlar diyebiliriz.

Renk teorisinden söz ederken konu ister istemez renk çemberine gelir. Renk çemberi, renk kurallarının farklı kombinasyonlarını pratik bir şekilde gösteren bir çeşit kılavuzdur. Renk çemberine bakarak hangi rengin hangi renk ile hoş bir uyum yakalayacağı hemen anlaşılır. Dolayısıyla renk çarkı, renkler arasındaki bağlamı kurma konusunda net fikirler veren bir yol göstericidir.

Bu arada renk çemberi olarak bildiğimiz rehberin 18. yüzyılda icat edildiğini ifade edelim. İcat eden kişi ise klasik fiziğe yön veren isim Isaac Newton’dur. Rengin nasıl oluştuğu ile ilgili bilgi verirken bahsettiğimiz gibi beyaz ışığı prizmadan geçiren Newton, yansıtma tekniğini kullanarak renkleri parçalayan/ayıran kişidir.

Renk Çemberindeki Renkler ve Açıklamaları

Şimdi de renk çemberi üzerinde gördüğümüz renklerin açıklamalarına göz atalım. Rehber niteliği taşıyan çember üzerindeki renklerin nasıl oluştuğu ile ilgili bilgi almak için yazımızın devamını takip edebilirsiniz.

Birincil Renkler

İlk sırada birincil renklerden bahsedelim. Birincil renklerin diğer adı ana renklerdir. Renk çemberine baktığımızda ana renk bölümünde kırmızı, mavi ve sarı olduğunu görürüz. Bu renklere ana renk ya da birincil renk denmesinin nedeni şudur: Bu renkler, doğanın temsilidir; doğada saf olarak bulunur. Herhangi bir karışım ya da düzenleme ile ortaya çıkmaz. Ana renkleri oluşturan kuvvet, doğal renk molekülü olarak bildiğimiz pigmentlerdir.

İkincil Renkler

Turuncu, yeşil ve mor ise bu sınıflandırmaya girer. Peki, neden bu 3 renk ikincil renk –diğer adıyla yardımcı renklerdir. Çünkü yardımcı renkler, birinci sırada bahsettiğimiz ana renklerin karışımıyla tesis edilir. Örneğin;

  • Turuncu için sarı ile kırmızı
  • Yeşil için sarı ile mavi
  • Mor için kırmızı ile mavi renkleri karıştırılır.

Üçüncül Renkler

Üçüncül renkler de tıpkı ikincil renk grubundaki renk tonlarının imal sürecine benzer. Üçüncül renkleri yaratmak için birincil renkler ile ikincil renkleri karıştırmak yeterlidir. Eğer ana renk ve yardımcı renkler eşit seviyede karıştırılırsa net olarak üçüncül renkler otaya çıkar. Ancak karışım aşamasında ton ve renk oranları eşit olmazsa, bu kez çok daha farklı renk çeşitleri elde ederiz.

Açık ve Koyu Renkler

Koyu ve açık tonlu renkler, her tasarımın formüle edilme kriterlerinden biridir. Örneğin resimdeki gün ışığını belirtmek ya da tasarımdaki ton ile ruh halini yansıtmak, açık ve kapalı renkler ile belirtilir.

  • Tint: Bir rengin tonunu yumuşatma ve beyaza yakın bir hale getirme işlemidir. Tüm renklere beyaz ilave ederek bu ton elde edilir.
  • Shade: Rengin tonunu koyulaştırmak ve gölge eklemek için kullanılan bir yöntemdir. Bu işlemi uygulamak için de renklere siyah eklenir.
  • Tone: Renge daha farklı tonlar eklemek için yapılan işleme denir. Bunun için kullanılan renk gridir. Rengi opaklaştırmak, donuk hale getirmek veya doygunluğunu hafifletmek için tone ayarından yararlanılır.

Renk Armonileri

Renk armonisi (harmonisi), renk uyumu anlamına gelen bir nosyondur. Uyumun dairesel bir diyagramı olan renk çemberine dayanır ve çemberde birbirine eşit uzaklıktaki noktalara/kısımlara göre ayarlanır. Renk çemberindeki karşılıklı noktasal hizalar, birlikte uyumlu bir bütünlük oluşturur. Şimdi de bu bütünlük ve uyumun nasıl sağlandığına bakalım.

Analog Renk Armonisi:

Renk çemberine/çarkına göz attığımızda yan yana olan renkleri görürüz. Bu yan yana duran renkler kullanıldığında analog renk harmonisi oluşmuş olur. Örneğin sarı ve yeşil, bu tarz bir harmoni oluşturur. Tasarıma ise sakin ve asude bir atmosfer katar.

İkili Renk Armonisi:

Diyelim ki renk çarkında bir renk seçtiniz. Örneğin maviyi seçmiş olun. Mavinin tam karşısındaki renge bakın ve turuncuyu göreceksiniz. Bu iki renk, ikili renk armonisi oluşturur. Renk çarkındaki karşılıklı duran iki renk, her zaman birbirinin tamamlayıcısıdır. Kırmızı ile yeşil ve sarı ile mor gibi…

Tamamlayıcı renklerin özelliği, daha parıltılı bir tasarım inşa etmede yardımcı olmasıdır. Aynı zamanda da tamamlayıcı renkleri karıştırdığınızda gri tonu elde edebilirsiniz. Bu da shade efekti verme konusunda pratik bir yöntemdir.

Üçlü Renk Armonisi:

Renk çarkında eşit orantılı bir üçgen çizdiğinizde üçgenin kenarlarının bulunduğu renkler, üçlü renk armonisini tesis eder. Örneğin mavi, sarı ve kırmızı üzerine bir üçgen çizerek üçlü renk armonisi oluşturabilirsiniz. Aynı şekilde diğer renklerde de eşit kenarlı üçgen çizdiğinizde de bu tarz bir armoniyi yaratabilirsiniz.

Ayrılmış Tamamlayıcı Renkler Armonisi:

Bunu bulmak için öncelikle renk çarkındaki bir rengin tamamlayıcısını bulmanız gerekir. Örneğin mor’un tam karşısındaki renk sarıdır, (morun tamamlayıcı rengi sarıdır) Sarının her iki yanındaki sarı-yeşil ile sarı-turuncu mor rengi ile ayrılmış tamamlayıcı renk harmonisi oluşturur.

Dörtlü Renk Armonisi:

Renk çemberinde iki tane dörtlü renk armonisi yer alır. Renk çemberinde yatay ve dikey olarak iki farklı dikdörtgen çizdiğinizde bu armoniyi teşekkül eden renklere ulaşabilirsiniz. Dörtlü renk armonileri şunlardır:

  • Yeşil, Turuncu, Kırmızı, Mavi
  • Sarı yeşil, mavi mor, kırmızı mor, sarı turuncu

Monokram Renk Armonisi:

Belirlenen bir rengin açık ve koyu tonları ise bu tür bir armoniyi belirler. Örneğin kırmızı rengine beyaz eklenerek açma ve siyah eklenerek koyu hale getirme işlemleri, monokram renk harmonisi kavramına karşılık gelir.